CHUYỆN TRONG TÙ

Bài của Hùng Lê
(Riêng tặng các cựu tù của các trại tù
       Cọng Sản ở tỉnh Quảng Nam)

   


Lời người kể:  

 Từ sau ngày Cọng sản Việt Nam cướp nước, hàng trăm ngàn chiến sĩ Quân lực Việt Nam Cọng ḥa đă bị đưa vào những nhà tù khổ sai, cùng cực. Bọn CSVN đă không từ chối bất cứ một hành động dă man nào để đàn áp, đánh đập và bỏ đói để trả thù những người mà bọn chúng gọi là “ngụy quân, ngụy quyền”! Kết quả của những năm tháng  được Bác và Đảng tận t́nh giúp đở để trởû thành “con người mới xă hội chủ nghĩa” ù là không biết bao nhiêu chiến hữu trong chúng ta đă bỏ mạng trong lao tù CS v́ bị đánh đập, bị đói khát, bị kiệt sức v́ lao động khổ sai và cũng không biết bao nhiêu anh em đă trở thành...”con người mới XHCN”: tàn phế, điên loạn và xác xơ y như h́nh ảnh  của cái xă hội miền Bắc ngày nào và cả Việt Nam trong hiện tại. 

Đặc biệt là, để “hướng dẫn, giảng dạy” những viên chức và Sĩ quan QLVNCH bị chúng giam cầm, những người đáng bậc Thầy, bậc Cha, Chú của chúng, CSVN đă chỉ định những tên vô học, mất dạy và non choẹt ra làm cán bộ quản giáo, cảnh vệ dẫn giải và “giáo viên lên lớp chinh trị”.

 

Người ta nói:”Thà làm đầy tớ của người khôn c̣n hơn làm thầy người ngu”. Đàng này chúng tôi lại bị làm “học tṛ” của kẻ ngu mới chết người!

 

Chính v́ sự ngu dốt của bọn cán bộ CS trong các trại tù mà đă xảy ra rất nhiều chuyện cười ra nước mắt của anh em chúng tôi trong những năm tháng đày đọa như một số chuyện sau đây:

 

   1/ “QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN CHẾ TẠO VŨ KHÍ”!

Năm 1976, chúng tôi bị đưa lên vùng núi Hiệp Đức (Tỉnh Quảng Nam) và bị giam trong mật khu của liên khu 5 Việt cọng cũ. Thời gian đầu mới lên, chúng tôi dự một lớp  học tập chính trị 15 ngày do những “cán bộ quân huấn” của bộ chỉ huy Tổng trại 1 Hiệp Đức phụ trách giảng dạy. Trong những cán bộ đó có tên  Trung tá Trần đ́nh Vọng, mỗi khi giảng bài là lúc nào hai khóe miệng cũng sùi bột mép trắng xóa trông phát khiếp. Miệng tên nầy nói rất dẽo và nói như vẹt .

 

Phảng phất trong lời nói của y là cả một sự mĩa mai, chua chát nhắm vào chúng tôi. Lúc nào y cũng đưa ra một câu ǵ của Tố Hữu hay Hồ chí Minh nói (mà khổ nỗi, có phải HCM nói đâu mà hễ câu ǵ của cha ông, tổ tiên ta ngày xưa nói là y bảo đó là lời của “ Hồ Chủ tịch kính yêu”! (?). Chẳng hạn những câu ca dao, tục ngữ như “Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thươngng nhau cùng”, mà y cũng cho là của Hồ chí Minh nói!) là y như là  mĩa mai chúng tôi bằng một câu quen thuộc:”Các anh có tin hay không là tùy các anh chứ chúng tôi th́ tin lắm các anh ạ!”.

Một hôm nhân giảng về bài “Quân đội nhân dân VN anh hùng”, y khoát loát nói rằng:”Vào năm 2000 chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc duyệt binh đại quy mô mà trong đó toàn bộ vũ khí từ lớn đến nhỏ đều do Quân đội nhân dân VN  chế tạo và sản xuất. Các anh có tin hay không là tùy các anh nhưng chúng tôi th́ tin lắm. Các anh hăy chờ xem!”.

 

Cả bọn chúng tôi nh́n nhau mà không dám cười ồ lên cho cái tṛ khoát loát không thể tưởng tượng nỗi của tên cán bộ “vẹt” Cọng sản. Đúng là xấu hay làm tốt, dốt hay khoe khoang!

 

  2/ “NHẠC BUNGARY LỜI VIỆT”

Trong thời gian bị giam giữ trong tù, chúng tôi rất thèm nghe và hát những bản nhạc t́nh cảm sáng tác trước 1975 nhưng điều đó thật khó mà xảy ra, bởi v́ bọn cán bộ quản giáo và cả mấy tên cảnh vệ (những tên VC thường dẫn và canh chừng chúng tôi trong lúc đi lao động) lúc nào cũng theo dơi chúng tôi. Hơn thế nữa, c̣n một số “ăng-ten” ngay trong hàng ngũ chúng tôi sẵn sàng báo cáo nếu nghe ai hát “nhạc vàng” (những bản nhạc sáng tác trước 75 và cả trong thời tiền chiến, bọn CS đều gọi là nhạc vàng mà theo chúng đánh giá th́ đó là loại nhạc mềm yếu, ủy mị...) và sẽ bị chụp mũ là hát nhạc “phản động” (?).

 

Chừng giữa năm 1977, khi một số đông trong chúng tôi bị đưa từ trại Kỳ Sơn (thuộc Tổng trại 2) xuống Phú Ninh (thuộc huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam) để phá vườn, phá làng, phá xóm của dân thuộc mấy xă của quận Tam Kỳ để chúng ngăn con sông Kỳ Trà làm con đập lấy tên là đập Phú Ninh. Bọn giám thị trại đă gom chúng tôi tập trung ơ ûtrên một ngọn đồi.

 

Gần đến ngày Noel năm 1977 không hiểu nhận được nguồn tin ǵ mà bọn chúng ra lệnh cho chúng tôi thay nhau canh gác suốt mấy đêm trước và trong Noel.

Lợi dụng t́nh h́nh thuận lợi nầy (có người của ḿnh gác), chúng tôi dự định tổ chức một đêm văn nghệ mừng Noel. Sáng ngày 24.12.1977 chúng tôi bí mật thông báo cho nhau trong khi đi lao động là đêm nay sẽ có một chương tŕnh “ca hát tự do”.

 

Suốt ngày hôm đó cảnh vệ vẫn dẫn chúng tôi đi phá làng (chặt hết tất cả cây cối � bất kể là cây ăn quả hay là cây công nghiệp � bằng hay cách mặt đất 40 cm để sau nầy làm ḷng hồ chứa nước) của dân như thường lệ. Chiều tối trở về lán trại, sau khi cơm nước xong, chúng tôi tập trung tại căn lán ở giữa để khó bị phát hiện hơn (căn lán của bọn cảnh vệ và quản giáo ở cách chỗ chúng tôi khoảng 300 mét).

 

Trời vừa tối, chúng tôi đă bắt đầu chương tŕnh. Ban nhạc gồm có Hồ Dân Thính (guitar), Nguyễn Ngọc Thuyết (mandoline) và tôi (trống). Có một điều mandoline và guitar th́ có mà trống th́ lấy đâu ra! Tôi bèn dùng cái thùng đạn để dưới đất và dùng gót chân đạp vào thay cho trống bass. C̣n giàn trống trên th́ tôi xử dụng tất cả các vật dụng có được như cái ca uống nước US, cái tô, cái soang hay cái lon guigoz để tạo ra những âm thanh khác nhau.

 

Mở đầu chương tŕnh, chúng tôi vẫn phải hát bài “như có bác H. trong ngày vui đại thắng” để đánh lừa bọn cảnh vệ VC. Sau đó là những bản nhạc, những bài hát mà đă lâu lắm chúng tôi thèm hát, thèm đàn và thèm nghe kinh khủng, được lần lượt, khi th́ hát tập thể, khi th́ đơn ca. Số người tập trung mỗi lúc một đông. Số người canh gác lại càng cẩn thận hơn.

 

Đêm đó chính Hạ Quốc Huy đă ngâm thơ và hát những tác phẩm do chính anh sáng tác. Hạ Quốc Huy là Thiếu úy TĐ 10 CTCT, là một vơ sĩ, thi sĩ, họa sĩ và cũng là nhạc sĩ. Sau đêm văn nghệ đó, anh đă được gia đ́nh tổ chức vượt ngục và vượt biên luôn.

Đến một lúc, bọn cảnh vệ VC đă nghe âm thanh ồn ào của tiếng hát tập thể, cọng với âm thanh mhộn nhịp của đủ mọi dụng cụ mà người nghe ḥa theo nên bắt đầu đến kiểm tra. Nhận được tín hiệu từ bên ngoài khi có bọn cảnh vệ gần tới, ban nhạc chúng tôi liền chuyển ngay qua nhạc VC:”Vùng lên nhân dân miền Nam anh hùng”...Thế là bọn chúng bỏ đi chỗ khác xem như  những sinh hoạt b́nh thường của chúng tôi. Thế nhưng cũng có vài tên quản giáo hay cảnh vệ có máu văn nghệ nên ưa đứng lại nghe và có tên c̣n tham gia hát nữa. Kẹt quá! Chẳng lẽ cuộc vui chấm dứt nửa chừng (mà chấm dứt nửa chừng trong lúc bọn chúng có mặt ở đó th́ cũng bị nghi, mà tiếp tục nữa th́ chẳng lẽ nhai đi nhai lại hoài những bản nhạc VC chán ngấy hàng ngày?). Chúng tôi bèn đổi chiến thuật.

 

Biết là đa số bọn quản giáo và cảnh vệ VC đều ngu dốt (có đứa mới học lớp hai mà làm đại úy, dạy chính trị chúng tôi- xin xem tiếp những mẫu chuyện kể khác trong loạt bài nầy), nên chúng tôi bắt đầu chuyển qua chơi nhạc không lời, rồi dần dần thấy bọn chúng vẫn im lặng thưởng thức, chúng tôi tiến thêm một bước nữa là hát bằng âm điệu là lá la la mà không phát ra lời. Ví dụ: la la la la la, là la la la la là (tôi đưa em sang sông...). Thấy cũng vui thú lắm.

 

Khi mấy tên VC vẫn “hồ hởi”, “phấn khởi” thưởng thức, chúng tôi biết cái dốt của chúng nên bạo hơn một chút nữa. Chúng tôi lựa những bản nhạc không quá phổ biến và không phải ai cũng biết như những bản nhạc của Từ Công Phụng, Ngô Thụy Miên hay Lê Thương, Đoàn Chuẩn...và một số bài hát ca tụng t́nh yêu ra hát, đàn và giới thiệu thật lớn cho chúng nghe: “Thưa các bạn, sau đây là bản “Giọt Mưa Trên Lá” nhạc...Bungary lời Việt (xin lỗi nhạc sĩ Phạm Duy) do bạn ... tŕnh bày. Rồi hàng loạt những bản nhạc khác được giới thiệu tương tự, khi th́ Hungary, khi th́ Ba Lan, Liên Xô, Cuba...miễn sao cứ kêu tên mấy nước Cọng sản “anh em” của chúng ra là bọn quản giáo hay cảnh vệ tin ngay. Trong trường hợp nầy chúng tôi đúng là ...súng không sợ điếc! Chứ không phải điếc, không sợ súng, và không ngờ đêm văn nghệ mừng Giáng Sinh năm ấy thành công đến thế. Cả trại tù chúng tôi được hưởng một đêm NOEL thật sung sướng trong ḷng v́ những ǵ từ lâu bị cấm nay được công khai thốt ra. Đúng là một đêm văn nghệ đáng ghi nhớ.

 

3- CỨÙ QUA ĐI, CHẾT TÔI CHỊU!

Năm 1976, bọn CS giam chúng tôi trong một cái trại nằm giữa rừng đầy khí độc của miền rừng núi tỉnh Quảng Nam. Trại nằm sát một con suối tuy không lớn và sâu như một con sông nhưng vào những ngày mưa rừng, nước cuồn cuộn chảy và dâng cao trông khủng khiếp lắm. Thường ngày chúng tôi phải lội qua con suối đó để leo lên những ngọn đồi nhổ sắn (tức khoai ḿ) về làm thực phẩm.

 

Một hôm, hai tên cảnh vệ dẫn toán chúng tôi đi nhổ sắn như thường lệ. V́ hai ngày hôm trước mưa liên miên nên nước suối dâng cao và chảy xiết. Đa số trong chúng tôi đều không biết bơi. Chỉ có  anh nào đă qua các khóa huấn luyện trong rừng rậm hay tác chiến trong śnh lầu ở Mă Lai, Đồng Đế hay Dục Mỹ th́ c̣n không ngán chứ đa số c̣n lại đều e ngại không dám qua. Trước hết v́ mang giày lính, áo quần đă dày lại c̣n vá trăm mảơnh nên nên dày thêm. Rồi nào th́ cơm gói, bi- đông, cuốc, dao và bao tải để đựng sắn nên làm sao mà vượt sông với trang bị lỉnh kỉnh, nặng nề như thế? Mặc khác, những ḥn đá dưới suối lại rất trơn, dễ trượt chân, mà trượt chân là bị ḍng nước cuốn đi ngay nên chúng tôi bèn năn nỉ tên cảnh vệ cho quay về để ngày mai hăy đi nhưng mặt tên cảnh vệ VC hầm hầm không nói. Y nhất quyết bảo chúng tôi phải thi hành lệnh, nhưng chúng tôi vẫn c̣n ngần ngừ. Nếu qua th́ thế nào cũng có người trượt ngă. Mà đă trượt ngă th́...chẳng có ngày về (dù là về lại trại tù)! Thấy chúng tôi cứ lừng khừng chưa chịu qua, một tên cảnh vệ liền lên đạn, chĩa họng AK về phía chúng tôi và quát lớn: “Các anh có qua không? Nước như thế nầy mà sợ cái ǵ? Hồi chống Mỹ, chúng tôi bị các anh rượt đuổi, trên đầu bị máy bay các anh bắn xuống, nước c̣n gấp mấy lần thế nầy mà chúng tôi c̣n qua được. Bây giờ các anh qua một cách tự do mà không qua được hả? Rồi hắn buông một câu sắc gọn:

     -Các anh cứ qua đi. Anh nào chết tôi chịu! (?)

 

Trước lời nói và họng súng của tên VC không c̣n một chút t́nh người đó, chúng tôi bắt đầu nhúc nhích. Tuy nhiên, chúng tôi cũng t́m cách câu giờ để xem c̣n có cách nào khác hơn là phải liều mạng như thế. Trước hết chúng tôi cởi bỏ bớt áo quần và gói những thứ mang theo lại cho gọn gàng để có qua cũng đỡ vướng. Nhưng cũng chưa có ai nhúng chân xuống nước. Cuối cùng chúng tôi đề nghị với tên VC cho người chạy về trại để lấy sợi giây mây kéo qua trước cho những người qua sau vịn mà qua. Nhờ thế mà ngày hôm đó không một ai bị chết mặc dầu vẫn có vài  người bị trượt chân nhưng nhờ được vịn sợi giây mây nên chỉ bị ướt áo quần và thức ăn trôi lềnh bềnh để rồi suốt ngày hôm đó phải lao động nặng trong lạnh cóng mà không có một hột cơm!

 

Nếu không nhờ sợi giây mây do anh em đề nghị giăng qua trước th́ hôm đó tên cảnh vệ VC kia phải “chịu” cái ǵ khi mà mạng sống của anh em chúng tôi đă mất?

 

4- KIỂM ĐIỂMÛ NGƯỜI CHẾT!

Cũng tại trại 2 Hiệp Đức (thuộc tổng trại 1) do tên đại úy VC Trần Kim Lội (Lội, quê ở G̣ Nổi, Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) làm giám thị trưởng.

 

Vào tháng 5. 76, Lội ra lệnh cho chúng tôi chuyển gỗ từ trên rừng về trại bằng đường sông. Hôm đó nước chảy xiết nên qua những khúc quanh, ḍng nước lại càng xoáy mạnh hơn. Mỗi người phải chuyển một tấm ván dày 20 cm, rộng từ 60 đến 80 cm và dài 3 mét (số ván nầy cũng do các anh em chúng tôi đă lên rừng hạ và cưa xẽ từ trước) xuôi theo ḍng nước mà đưa về trại bằng cách ôm phía sau tấm ván, dùng hai chân để làm bánh lái, dùng hai tay và sức mạnh của con người hướng dẫn tấm ván trôi theo ḍng nước và độ cong của con sông. Đến một đoạn con sông con và nước chảy quá mạnh, một người bạn của chúng tôi, một Trung úy Dược Sĩ, v́ không biết bơi và ḍng nướcù xoáy nên anh không làm chủ được hướng đi của tấm ván. Tấm ván đă bị lật, người điều khiển cũng bị lật theo và ḍng nước cùng tấm ván đă nhận ch́m anh bạn xấu số của chúng tôi. Khi bạn bè vớùt lên th́ anh chỉ c̣n một cái xác mềm nhũn, trắng nhợt và ph́nh trướng v́ uống nước quá nhiều.

 

Sáng ngày hôm sau, trước khi chôn anh, cả trại đă phải tập họp lại để nghe tên cán bộ quản giáo trực trại đọc bản kiểm điểm  để “giáo dục” người chết v́ lư do: “bất cẩn trong lao động, thiếu tinh thần trách nhiệm...”!?

 

Bọn CS nói vậy chứ ai mà sợ chết để gỗ trôi mất là cũng bị kết án  “làm thất thoát tài sản Xă hội chủ nghĩa” và có biện pháp kỷ luật ngay. (Đă có người đói quá, nhổ một củ sắn ăn liền bị kết án là phá hoại nền kinh tế XHCN). Miệng lưỡi của các tên CS, từ trên xuống dưới, đều nói sao cũng được!

 

  5-HÁT MÀ C̉N CÓ NGƯỜI NHẮC!

Tháng 8/1978 chúng tôi lại bị chuyển  từ Phú Ninh về trại tù An Điềm (một trong hai trại tù nỗi tiếng của CS tại Quảng Nam. Mỗi trại nhốt trên 2000 tù nhân đủ mọi thành phần, kể cả chính trị do bọn công an trực tiếp “săn sóc”. Kể từ 1978 bọn cầm quyền CS Hà Nội đă chuyển sự quản lư “ngụy quân, ngụy quyền”  như chúng tôi từ Bộ  Quốc Pḥng qua Bộ Nội Vụ và giao cho bọn công an trực tiếp cai quản).

 

Chúng tôi đến An Điềm đúng vào dịp bọn VC đang chuẩn bị chào mừng ngày” Quốc Khánh” 2 tháng 9 của chúng nên bọn chúng ra lệnh cho chúng tôi phải đóng góp vào hai đêm văn nghệ cùng với hai khối ï kia. (Kể từ khi chúng tôi đến trại nầy, bọn giám thị đă chia 2000 tù nhân ra làm ba khối: Khối “ngụy quyền” gồm những công nhân viên chức làm việc cho chính phủ VNCH trước 75, kể cả Hạ sĩ quan, Cảnh sát hoặc cán bộ Xây dựng Nông thôn, Aáp trưởng...; Khối “ngụy quân” gồm các sĩ quan của QL.VNCH c̣n bị kẹt lại Việt Nam bị chúng bắt đi “tập trung cải tạo”; và khối c̣n lại là khối h́nh sự gồm những người có án h́nh sự như giết người, cướp của, x́ ke...

 

V́ lần đầu tiên có khối “ngụy quân”  nên bọn chúng muốn tổ chức hai đêm văn nghệ thật xôm tṛ để làm công tác tâm lư chiến với chúng tôi nên bọn giám thị đă chấp thuận theo đề nghị của chúng tôi là được nghỉ lao động một tuần để tập dượt. (Đối với VC mà để tù nhân nghỉ 1 tuần lao động là chúng tiếc đứt ruột nhưng v́ “lư do chính trị” nên bọn chúng đành chấp nhận).

 

Ngược lại, cũng để chứng tỏ cho bọn giám thị biết rằng bọn chúng tôi thuộc “đẳng cấp” nào nên chúng tôi cũng soạn một chương tŕnh đặc biệt có tính nghệ thuật cao. Ngoài những bài đơn ca, ḥa tấu, c̣n có tiết mục tập dượt công phu nhất là bản hợp xướng nhiều bè do anh Vĩnh Điện soạn nhạc và điều khiển. (Nhạc sĩ Vĩnh Điện là sĩ quan hành chánh tài chánh trước ở Tiểu đoàn 10 CTCT, sau về làm Sĩ quan tài chánh tại Bộ TL/SĐ 3BB) và cũng nhờ tiết mục nầy mà chúng tôi có cớ để đề nghị bọn giám thị cho nhiều người trong chúng tôi được nghỉ lao động để tập.

 

Đêm văn nghệ hôm đó chúng tôi đánh giá là đặc sắc hơn những lần ở trại trước v́ có chuẩn bị tập dượt công phu, (chương tŕnh văn nghệ bên khối “ngụy quyền” do nhạc sĩ Trần Đ́nh Quân điều khiển cũng không kém). Thế nhưng trong ngày họp “kiểm điểm  công tác” sau đó, chúng tôi đă bị ban giám thị trại khiển trách nặng nề. Tên giám thị trưởng đă mắng chúng tôi trong buổi họp như sau: “Tôi không ngờ để cho các anh  một tuần lễ để tập đi tập lại mà vẫn không thưộc bài hát! Các anh mang danh là “sĩ quan”  mà c̣n thua mấy thằng h́nh sự. Bọn chúng hát có ai “nhắc” đâu,mà các anh, cả mấy chục người lên sân khấu c̣n phải có người đứng “nhắc” và ra “dấu” mới hát được?(!!!).

 

Thế là kể từ đó về sau bọn tôi đă bị ban giám thị chiếu cố và kiếm chuyện để đánh đập thẳng tay chỉ v́ đứng hát mà c̣n có người đứng “nhắc” trước mặt”.

 

  6- CÂY THÁNH GIÁ

Cũng tại trại tù An Điềm nầy, ngay trong tuần đầu tiên mới, đến chúng tôi đă bị buộc phải học “nội quy” của trại. Trong nội quy có rất nhiều điều cấm, như cấm hát nhạc vàng, cấm nói tiếng nước ngoài, cấm quan hệ lẫn nhau giữa khối nầy với khối khác  vv... Ngoài những điều cấm trên c̣n có lệnh cấm thờ cúng, đọc kinh truyền bá tôn giáo trong trại. Vào một đêm, sau một ngày lao động khổ sai ră rời thân xac, cả đội chúng tôi phải ngồi sắp hàng để nghe tên quản giáo kiểm điểm đến 10 giờ đêm vẫn chưa xong và c̣n hẹn đến mai tiếp tục. Chúng tôi chán đến tột cùng nhưng cũng phải ngồi im lặng nghe tên quản giáo lải nhải.

 

Hắn ta cứ cầm trên tay cái rút dép cao su và một thanh tre đưa lên trước mặt và đi từ đầu nầy tới đầu kia nhà giam, trước mặt chúng tôi, ngồi hai hàng đối diện nhau, bất động. Tên quản giáo VC hỏi lớn:”Các anh có thấy đây là cây Thánh giá không? Các anh có thấy việc làm của anh Đặng văn Bi là có tính cách truyền đạo không? Lần khám xét trước, anh Bi đă cố t́nh dấu quyển Thánh kinh để giảng đạo (?) . Lần nầy lại cố tạo ra  cái Thánh giá cũng để giảng đạo! Đă vào đây để cải tạo mà c̣n mơ tưởng tới Chúa, tới Phật. Các anh có thấy việc làm của anh Đặng văn Bi  là sai trái không?”

Tất cả vẫn im lặng và cười thầm trong bụng, ngoại trừ tiếng “dạ có” của mấy tay “ăng-ten” đang giữ chức đội trưởng hay thư kư ghi chép biên bản kiểm điểm.

 

Nguyên nhân sự việc thật giản dị như sau:

Thiếu tá Đặng văn Bi sau hơn  3 năm tù (75-78) v́ thiếu tiếp tế của gia đ́nh ( gia đ́nh anh ở tận Sài G̣n) nên anh bị bệnh co rút  các khớp xương (mà lúc đó gọi là thần kinh tọa). Các đầu ngón tay của anh Bi bị cong lại nên không thể đi lao động nặng được. Anh Bi được ở nhà để dọn dẹp vệ sinh, lănh cơm cho anh em. V́ không có chỗ treo quần áo nên anh tạm dùng một thanh tre ngang kẹp giữa cái rút dép (đôi dép râu của VC làm bằng  lốp và ruột xe hơi, trời mưa đi thường bị tuột quai nên mỗi người phải tự làm một cái kẹp bằng cật tre vót mỏng hoặc bằng thiết, nhôm để kẹp đầu quai dép bị tuột và rút lên xuyên qua  lỗ của cái đế dép) tạo thành h́nh chữ T để móc vào áo. Chỉ có vậy thôi mà khi tên quản giáo VC đi khám pḥng bắt gặp cái móc áo dă chiến của anh Bi đă chụp mũ cho anh Bi là làm cây Thánh giá để truyền đạo (!) và chúng tôi đă phải ngồi hai đêm để nghe chúng hạch tội anh Bi và buộc anh phải kư biên bản nhận tội là “cố ư truyền đạo trong nhà giam”!(?)

Lê Hùng