(Suy nghĩ của một Du sinh VN)
Khi c̣n ở Việt Nam, từ bé đến lớn tôi luôn được giáo dục rằng ḿnh có rất nhiều nhược điểm. Muốn trở thành “con người xă hội chủ nghĩa”- tức là có ích cho xă hội- th́ phải “rèn luyện” sao cho những nhược điểm ấy biến mất. Một xă hội tốt đẹp là phải có những con người “vừa hồng, vừa chuyên”, nghĩa là phải toàn diện, thậm chí “hồng” c̣n quan trọng hơn “chuyên”.
Cả gia đ́nh, nhà trường, các thày cô giáo cho đến bạn bè xung quanh tôi đều tin và làm cho tôi tin như vậy. Lúc nào họ cũng chỉ cho tôi thấy điểm yếu của ḿnh to như con ḅ, và mong mỏi tôi ra sức phấn đấu để nay mai tôi có thể trở thành một con người hoàn hảo hơn. Phàm đă là người trần mắt thịt, ai chẳng có ưu, có nhược? Mấy chục năm nay, tôi luôn loay hoay với chính ḿnh, tự hỏi sao ḿnh kém cỏi thế, sao ḿnh lại có nhiều yếu điểm thế, sao người khác không giống như vậy… Và tôi buộc phải thú nhận rằng dù được ăn học tử tế, nhưng tôi đă thất bại trong việc t́m mọi cách cải tạo chính ḿnh, bởi nhược điểm của tôi cuối cùng chẳng thấy biến mất, nó chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác như định luật bảo toàn khối lượng mà tôi được học từ hồi phổ thông vậy.
Cái tư duy của nền giáo dục Việt Nam đă làm cho tôi và rất nhiều thế hệ trở nên tự ti, không nh́n thấy điểm mạnh của ḿnh, không biết cách phát huy nó, thậm chí c̣n làm cho nó chết dần chết ṃn và v́ thế, chẳng thể nào nuôi dưỡng được ước mơ, khát vọng.
Có lần, một cậu bạn ở Sài G̣n ra Hà Nội chơi. Hai đứa ngồi trong quán cà phê Nhân nổi tiếng ở phố Hàng Hành, nh́n ra Hồ Gươm. Cậu ta buồn buồn bảo “Ḿnh muốn bỏ việc ở cơ quan quá”. Thấy tôi ngạc nhiên, cậu ta nói ngay “Không phải v́ lương thấp, cũng không phải v́ chức vụ không xứng, mà chỉ v́ ḿnh không thấy thích chút nào dù đă làm cả gần chục năm nay. Công việc đó hoàn toàn không phải là sở trường của ḿnh”. Tôi hỏi khi nào cậu ấy định bỏ việc và sẽ chuyển sang làm việc ǵ th́ cậu ấy kể dù chán lắm rồi nhưng chưa thể bỏ được v́ không biết sẽ làm việc ǵ sau đó. Tôi lại ngạc nhiên và hỏi “Vậy cậu thấy ḿnh thích làm ǵ? Thế mạnh của cậu là ǵ?”. Cậu ta lắc đầu “Ḿnh không biết nữa, nhiều năm nay ḿnh cũng tự hỏi vậy mà vẫn không trả lời được”. Biết rơ nhược điểm mà lại không biết ưu điểm của ḿnh th́ quả là bất hạnh! Chán thật, tôi cũng đành chịu v́ biết không riêng ǵ cậu bạn này, có rất nhiều người ở Việt Nam bao gồm cả tôi, đều là nạn nhân của cái lối tư duy theo kiểu “vừa hồng, vừa chuyên” trong giáo dục đó.
Tôi mang suy nghĩ ấy đến nước Mỹ và vô cùng ngạc nhiên khi thấy các giáo sư luôn khen ngợi, nhắc cho tôi nhớ về ưu điểm và thế mạnh của bản thân chứ không phải nhược điểm. Lúc đầu tôi tưởng họ khen nịnh, cứ nghĩ một người bị bỏ đi như ḿnh ở Việt Nam th́ sang Mỹ sao làm được việc ǵ to tát? Nhưng dần dần, tôi nhận ra những người xung quanh đặt niềm tin vào tôi, giao cho tôi những việc mà trước đây không bao giờ tôi nghĩ ḿnh có thể làm được. Vậy th́ chắc chắn là họ không đùa rồi!
Giáo dục ở Mỹ đi từ điểm mạnh của con người, khai thác nó một cách triệt để, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho con người phát huy điểm mạnh của ḿnh, và đóng góp khả năng ấy cho xă hội. Nền giáo dục ở đây không quá chú trọng đến nhược điểm, họ chấp nhận nhược điểm của một người miễn là nó không ảnh hưởng đến người khác. Khi ưu điểm của con người được sử dụng tối đa, xă hội được lợi mà con người đó cũng cảm thấy thoả măn, hạnh phúc với chính bản thân ḿnh.
Ở đây, tôi thật sung sướng khi có quyền lựa chọn những môn học mà ḿnh thích, phù hợp với ưu thế của ḿnh. Khái niệm các môn học bắt buộc (required) và môn học tự chọn (elective) cùng tồn tại trong mọi chương tŕnh giáo dục ở Mỹ hoàn toàn không có ở Việt Nam. Tất cả mọi người ở Việt Nam đều phải chấp nhận một chương tŕnh học như nhau, bất kể sở trường sở đoản của mỗi người khác nhau.
Tôi ngộ ra, cái lư thuyết đó bắt nguồn từ quan niệm về tự do. Dân An Nam ta được giáo dục rằng tự do có được khi chúng ta thoát khỏi ách nô lệ của “bọn đế quốc sài lang”. Có thể hiểu rộng hơn là chúng ta có tự do khi không chịu sự phụ thuộc về mặt vật chất và tinh thần của ngoại bang. Thực ra, điều này ở Việt Nam hiện nay chưa hoàn toàn có được. Nợ nước ngoài c̣n đó, tư tưởng chính trị du nhập từ nước ngoài c̣n đó, ngay cả văn hoá, quan niệm xă hội cũng “sính ngoại” đến mức lố lăng kia mà.
Nhiều người ở Việt Nam vẫn cho rằng, họ được tự do đi lại, tự do nói chuyện (tuy phải hạ thấp giọng và nh́n trước nh́n sau mỗi khi nói những vấn đề “nhạy cảm”), tự do giải trí, tự do kinh doanh (mặc dù trong một môi trường cạnh tranh không b́nh đẳng) là đă có tự do rồi. Tôi không tin khái niệm tự do lại hạn hẹp đến thế. Ở Mỹ, tự do c̣n bao gồm cả quyền được lựa chọn của người dân trong mọi lĩnh vực, từ ngôn luận đến chính trị, từ kinh tế đến an sinh xă hội…Khái niệm tự do đó làm sao có được khi mà cả dân tộc Việt Nam từ bao năm nay dù muốn hay không đều phải “nuốt” một món ăn duy nhất?
Liệu đó có phải là điều khác biệt giữa một cường quốc và một xă hội phong kiến kiểu mới với nền văn minh lúa nước không nhỉ?
Nước Mỹ, ngày…tháng…năm…
(Một du sinh giấu tên)
Web Một Thời Phan Châu Trinh Đà Nẵng
http://phanchautrinhdanang.com/