Hà Thành Thanh Lịch
Đan Tâm
Ngày xưa, Hà Nội được mệnh danh là đất “ngàn năm văn vật”. Người Hà Nội được ca ngợi là “trai thanh, gái lịch”… H́nh ảnh các cô thiếu nữ thanh tân, yểu điệu trong khăn quàng, áo nhung mỗi độ xuân về, không làm sao bôi xóa được trong tiềm thức của những người bỏ Hà Nội ra đi năm 1954. Người Hà nội tôn trọng gia phong, nề nếp, cẩn thận trong lời ăn, tiếng nói, lịch sự trong giao tế, và nghiêm khắc trong việc giáo dục con cái. Phong cách ăn nói của người Hà nội th́ luôn lễ phép, thưa gửi, vâng dạ. Vui mừng, hoặc giận dữ đều không biểu lộ thái quá. Khi bực tức cũng không văng tục, chửi thề, phun nước miếng, hoặc dùng lời lẽ khiếm nhă. Cái lịch sự, và lễ phép nhiều khi thái quá, khiến có người phê b́nh rằng dân Hà nội khách sáo, màu mè, thiếu thành thực…
Nét thanh lịch của người Hà Nội không phải là có được trong vài năm, hay vài chục năm. Mà nó được bảo tồn, và vun đắp từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tiếc thay! cái phong cách của Hà Thành thanh lịch ngày nay đă không c̣n nữa.
Những người xa Hà Nội, háo hức trở về, đều thở dài thất vọng! Từ hoàn cảnh
tới con người đều thay đổi với thời gian, không c̣n dấu tích ǵ của đất ngàn
năm văn vật khi xưa.
Ta đă về đây, bao nhớ thương
Thềm xưa, quê cũ, lá sân trường
Biệt ly từ độ xuân c̣n thắm
Tóc trắng quay về, dạ vấn vương
Ta đă về thăm nơi dấu yêu
Người xưa, cảnh cũ, nhớ bao nhiêu
Tang thương nửa giấc, tàn mộng đẹp
Tan nát ḷng ai, lạnh gió chiều! (1)
XHCN tai hại quá! Đă… giết chết Hà Thành thanh lich trong một thời gian chỉ có mấy chục năm trời. Người ta nói nhà cửa phố xá cũ kỹ, tróc sơn, bạc màu là v́ hoàn cảnh chiến tranh khổ cực, nghèo đói. Ăn c̣n phải trộn bo bo, ḿ sợi, th́ làm sao lo được quét vôi với sơn nhà. Nhưng ngày nay, đất nước thanh b́nh đă 36 năm, tại sao phố xá, nhà cửa vẫn chưa được chỉnh trang nhỉ? Ăn ở th́ chen chúc nhau: 6, 7 gia đ́nh ở chung trong một căn nhà. Mỗi gia đ́nh ở 1 pḥng vừa làm pḥng khách, pḥng ăn, pḥng ngủ, có khi c̣n nấu bếp nữa. Vào thăm một căn nhà, không biết nên ngồi chỗ nào v́ quần áo đồ đạc ngổn ngang. Mùi dầu mỡ c̣n vất vưởng trong không khí. Ấy là chưa kể 3, 4 gia đ́nh phải dùng chung 1 nhà vệ sinh. Cái cảnh gấu ó, gây gổ làm sao mà tránh khỏi.
Về Hà Nội, cái ấn tượng đầu tiên của du khách là người ở đâu ra mà nhiều thế? Trên các đường phố chính như Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Ngang, Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Buồm th́ vỉa hè cũng là những cửa hàng thương mại. Khách bộ hành phải chật vật, len lỏi trên lối đi đầy những người. Người đụng với người, và tạo cơ hội cho bọn móc túi, rạch bóp làm ăn. Mua bán ở Hà Nội cũng khó lắm, người bán hàng không bao giờ ra giá thực, mà nói cao vút lên 9 tầng mây xanh để cho khách hàng trả giá từ từ. Về phần khách hàng, phải vận dụng hết trí xét đoán để t́m giá cả thích hợp. Mà cả khi mua hàng th́ cũng không phải là điều đặc thù riêng của VN. Nhưng cái khác ở VN xă hôi chủ nghĩa là nếu trả cao quá, th́ sẽ mua hớ, mà trả thấp quá sẽ bị người bán lườm nguưt, hoặc trả lời bằng những lời nhát gừng, xiên xỏ. Nếu lỡ hỏi giá rồi mà bỏ đi, th́ sẽ bị người bán kêu dựt ngược. Không chịu trở lại th́ người bán sẽ không nề hà ǵ giữa đám đông, mà tặng cho những lời tục tĩu, hoặc cho những món ăn… khó nuốt.
Cái khổ nhất của khách du lịch về VN là vấn đề cầu tiêu. Ngay tại những nơi có tiêu chuẩn quốc tế cao như phi trường Nội Bài th́ cầu tiêu cũng chưa được chỉnh trang và c̣n có mùi hôi hám. Nhiều nơi công cộng như các pḥng triển lăm, chợ búa, cầu tiêu vẫn c̣n giữ kiểu cổ, và khách dùng nhà vệ sinh xong đều phải tự múc nước xối từ cái chum đựng nước cạnh đó. Trong khi đó mùi hôi nồng nặc làm người ta phải nín thở.
Bước vào tiệm ăn, th́ có cảnh tự động xả rác xuống nền nhà. Ăn xong, nhả
xương ra là vứt xuống đất. Giấy chùi tay, lau miệng xong cũng vứt xuống đất,
bất cứ thứ ǵ không dùng đều được thẳng tay vứt xuống đất. Ai cũng làm như
vậy, nên chẳng có ai phê b́nh ai, mà chủ quán cũng chẳng than phiền. Vấn đề
xả rác không phải chỉ ở tiệm ăn, mà ngay trên hè phố, những nơi công cộng
như rạp hát, công viên, nơi có mặt khách ngoại quốc. Cắn hạt dưa, ăn kẹo,
nhả bă mía thẳng tay vứt xuống đường phố. Nhiều khi c̣n khạc đàm, h́ mũi.
Thấy mà phát khiếp.
Một cảnh hay ho khác là… đái bậy. Đối với người VN, chỗ nào thuận tiên th́
chỗ đó là nhà vệ sinh. Nơi được chiếu cố nhiều nhất là các công viên, các
nơi vắng người qua lại. Phụ nữ cũng không nề hà mà sánh vai với nam giới để
đ̣i bằng được “nam nữ b́nh quyền” về vấn đề này.
Sau đó là vấn đề ngôn ngữ. Dân VN thích dùng chữ lóng để nói chuyện, ngay cả khi có mặt những người khách lạ. C̣n văng tục, th́ là lời nói từ cửa miệng. Tôi c̣n nhớ lần về chơi VN, cô em họ dẫn tôi đi ăn phở Tư Lùn mà cô quảng cáo là ngon nhất Hà Nội… Tiệm phở ở trong hẻm, bày mấy cái bàn thấp lè tè trên vỉa hè cho thực khách ngồi. Anh bồi bàn chỉ cho tôi một bàn trên vỉa hè. Nh́n thấy rác rưởi ngập ngụa dưới đất, tôi ngần ngại th́ anh bồi bàn giục dă: “Chị không ngồi vào, có người khác tới ngồi là chị…. đéo có bàn đâu!”.
Tôi giận quá, tính bỏ đi nhưng cô em họ kéo lại và bảo rằng: “Ở đây, bây giờ nói năng như vậy là b́nh thường, tại chị chưa quen đấy thôi”.
Người ta bảo những người Hà Nội bây giờ là những người tứ xứ dọn về, c̣n
trai thanh, gái lịch của Hà thành năm nao th́ nay đă lang bạt khắp chân trời
góc biển, sau những đợt đấu tranh giai cấp, “đào tận gốc tróc tận rễ, trí
phú điạ hào“. Những người c̣n ở lại th́ cũng ḥa nhập, ăn nói hành xử
như những con người mới xă hội chủ nghĩa của “bác và đảng” để yên thân.
Ôi! Hà Nội ngày nay, đă phụ ḷng mong đợi của những người con xa xứ, vượt ngàn trùng trở về để mong t́m lại được chút dư âm của Hà Nội thanh lịch năm nào.
Hà Nội nơi đâu em biết không?
Ta như Lưu Nguyễn ngẩn ngơ ḷng
Nửa kiếp phù sinh c̣n ôm mộng
Mười phương trần thế nhớ mênh mông
Hà nội hôm nay đă đổi đời
Chẳng c̣n Hà Nội thủa năm mươi
Nhưng sao ta vẫn hoài nhung nhớ
Vẫn tiếc thương và vẫn ngậm ngùi (1)
Đan Tâm
(1) Thơ Nhă ư
Web Một Thời Phan Châu Trinh Đà Nẵng
http://phanchautrinhdanang.com/