Gà Tây Gà Ta

Nguyễn Quư Đại

 

  

Gia đ́nh nhà họ gà

    

            Thời đi học tôi ghét nhất môn vạn vật học, phải học con ngựa có bao nhiêu cái răng, con dơi tại sao có vú..  mỗi khi bị ḍ bài môn đó tôi thường được ăn trứng gà . Cái dốt của tôi là không chịu học t́m hiểu đời sống động vật, nh́n lại thầy phí mất một đời xuân. Năm nay xuân về theo Thập Nhị Đại Can tức 12 con giáp Tư, Sửu, Dần, Mẹo Th́n, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Tính ra năm nay cầm tinh con gà năm Ất Dậu. Nên tơi sưu tầm gà nói chuyện phiếm về gà. Năm Dậu tượng trưng cho người siêng năng v́ gà phải bận rộn từ sáng đến tối cần cù, giờ Dậu bắt đầu từ 5 giờ đến 7 giờ tối.

            Lịch sử đau thương của dân tộc Việt Nam, năm Ất Dậu 1945 hơn 2 triệu người miền Bắc chết đói. Trong văn học Việt Nam gà được nói đến trong phong tục ca dao… tranh minh hoạ về gà, ngoài đời thường nghe những chuyện, hoa mồng gà, ông nói gà bà nói vịt, anh chàng đó như gà mái, gà nuốt dây thun, gà thiến, gà chọi, gà tây, gà ta, gà cồ, ôi đủ thứ gà thời đại có thêm những thứ bệnh mang tên gà như : Bệnh Mồng Gà (Crete de Coq /  Papilloma ) Ho Gà (Coqueluche/ Whooping Cough), Cúm Gà (Grippe aviaire/Avian Flu), bệnh Quán Gà (Hemeralopie/ Hemeralopia). 

             Người Pháp gọi gà trống La Coq, gà thể thao La Coq sportif, con mái La Poule, người Đức gọi Hühnen nói chung kê loại (hühnerartiger Vogel)  th́ có Pute gà mái tây, Truthahn gà tây, gà mái già, gà tơ, gà già... loại nhỏ từ 1 kilo đến 2 kilo. Người Mỹ th́ có những tên cock, rooster, chick, chicken. Vào lễ Thanksgiving họ thường hay ăn gà tây (turkey) gọi là con gà gô (La Dindon). Người Nam c̣n gọi gà tây là gà lôi. Lễ tạ ơn gà tây là món chính không thể thiếu trong tiệc gia đ́nh người Mỹ, tuy nhiên những người sành ăn lại kén chọn loại, gà tây to tướng nuôi theo kiểu công nghiệp, thịt không đậm đà, gia đ́nh Mỹ giàu th́ mua loại gà tây rừng, nông trại Mỹ gọi là gà ”heritage“, đặc tính lông màu đen hay xám có thể bay được, thịt ngon hơn nhưng giá tiền khá đắc so với giới b́nh dân.

 

            Sách viết về 1000 loại chim, Hühnervögel / gamebirds, gà được phân chia thành nhiều loại hơn 150 giống khác nhau trên khắp 5 Châu. Các loại gà sống thích hợp tuỳ theo khí hậu, có độ lớn và cân nặng khác nhau, loại gà Meleagris gallopavo silvestris cao 100 cm nặng 7000-8000 g. Loại gà vườn nuôi ở Việt Nam gọi là Cochinchina-Bankivahuhn tên khoa học Gallus gallus gallus. Các họ gà như họ trĩ gồm các loại công, gà lôi, gà rừng..họ hạt gồm có điệc, c̣ nhiều loại, hạt đen, già đẩy Java, họ đà điểu, họ ưng như đại bàng, kên kên, điều hoa, họ ngỗng, họ cu như cu đất ..             

      

 

Tiểu sử các ḍng họ nhà gà trên thế giới  

     

GÀ TÂY  
  

Hokkos;Perlhühner;Pfauen;Truthühner;Edelfasane;
Kragenfasane;Langschwanzfasane;Huhnfasane;Ohrfasane;
Wallichfasane;Glanzfasane;Koklassfasane;Pfaufasane;
Satyrhühner;Rauhfußhühner;Kammhühner;Feldhühner;Frankoline;Zahnwachteln;Wachteln: Ringgrößen; (độc giả bấm chuột lên tên các loại gà có thể đọc về đời sống đặc tính riêng từng loại nguồn gốc và có h́nh rơ ràng tài liệu bằng Đức ngữ).

            Đời sống tập tính gà giống nhau, dù trên núi cao hơn 2000 m có tuyết phủ gà vẫn sống được, nhưng năm qua gà ở Việt Nam và các quốc gia Đông Nam Á, bị bệnh cúm gà làm thiệt hại kinh tế, nhiều gia đ́nh phải tán gia bại sản v́ gà !!  Lúc đầu phản ứng của chính quyền chậm chạp và lúng túng. Dịch gà đă nhanh chóng lây ra toàn quốc, dịch bệnh đă lây lan ra những loại gia cầm khác như heo, vịt ... Người Dân c̣n quá nghèo nên họ cố vớt vát được đồng nào hay đồng ấy, thay v́ phải thiêu hủy đàn gà đó đi th́ họ đem bán tháo vào các chợ kiếm đồng nào hay đồng đó. Ở sở thú Sri Racha của Thái Lan đă có 83 con hổ chết v́ nhiễm virus H5N1 cúm gà. WHO cảnh báo rằng có khả năng những chủ nuôi gà đá, dấu gà để tránh bị tiêu hủy khiến tạo nguy cơ bùng phát thêm dịch. Bộ Nông nghiệp Thái Lan có dự án cài microchip cho 200 ngàn gà đá này tốn khoảng 900 ngàn đô la. Virus H5N1 gây cúm gia cầm đã lây qua cho người, và hậu quả có thể trở nên kinh khủng nếu lây từ người sang người. Hiện chưa có vaccine chống lại cúm gia cầm, nhưng đã có một loại thuốc chống virus để trị.

Nuôi gà mau lớn có thể bán thịt hay trứng, Thịt gà được mọi người ưa thích bởi v́ người Việt Nam, gà là món ăn thường ngày, hoặc món nhậu trong các bữa tiệc như lễ cưới hỏi, ma chay, đám giỗ, đặc biệt là̀ trên mâm cỗ cúng Tết gà luộc phải đầy đủ đầu, chân, tiết và bộ ḷng. Nhiều người c̣n mê tín, sau khi cúng thường xem chân gà tốt xấu ứng báo những điều ǵ xảy ra, người chết sau 3 ngày mở cửa mộ phải thả con gà chạy quanh mộ …

            Đá gà  thú vui hay cờ bạc

 

            Đá gà là thú vui dân gian, hồi c̣n bé những ngày giổ kỵ của thân tộc, và các ngày hội hè đ́nh đám,Tết tôi thường theo ông Nội, để xem đá gà rất lôi cuốn, hấp dẫn, tṛ chơi đá gà có thể vừa giải trí trong thân tộc, và sinh họat các hội hè trong làng xưa. Ông tôi với thú vui tuổi già là nuôi gà đá rất sành điệu, công phu và kinh nghiệm, Ông am tường kỹ lưỡng, rất rành từ việc chọn giống gà ṇi các màu : tía, ô, xám, ô xám, tía ô, xem tướng chân gà có vẩy, vi, lông mao, tiếng gáy, dáng đứng.... nuôi dưỡng, luyện tập coi thế đá, phân tích từng cú nạp, móc gị, né đ̣n, mổ, đâm v.v…

            Người chuyên nuôi gà đá chọn lựa kỹ với kiến thức rộng trong lĩnh vực chuyên môn nhà nghề, ví dụ con này có vuốt cong th́ bất lợi hay không, con nọ móng thẳng th́ hay dở thế nào, mào rộng dài th́ được thuận tiện ra sao, cựa dài sắc nhọn là vũ khí lợi hại. Cánh thon dài, nhịp vỗ chậm th́ đem lại những phản ứng chậm chạp khi xoay sở đánh đ̣n. Nội tôi chọn loại gà ṇi đá dũng mănh và thiện chiến nhờ cao gị - loại gà nặng kư ra đ̣n đau hơn, mạnh mẽ hơn, bền sức chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Nội tôi đam mê nuôi gà đá, nâng niu, yêu quư, cho gà ăn đầy đủ, lúa phải ngâm nước, ủ cho ra mộng hay các món rau cải đậu... cho gà ăn phải có chừng mực, sao cho vừa đủ chất bổ dưỡng, không dư mỡ, nếu không gà sẽ nặng nề, xoay trở chậm chạp. Thức ăn cho gà đá có thể coi là sơn hào hải vị.  Nhưng phải thả gà ra vườn v́ gà bản tính thích bới đông mổ tây để t́m ăn sỏi hoặc cát. là muốn lợi dụng sỏi để giúp tiêu hóa thức ăn mà thôi. Khi thức ăn vào đến mề gà, chúng sẽ được trộn lẫn với những hạt sỏi nhỏ. Mề gà là túi cơ rất dày. Dưới sự nhu động mạnh mẽ của mề gà, nhào, nghiền, góc cạnh của viên sỏi chà xát thức ăn, một lúc sau, thức ăn rất nhanh chóng bị nghiền thành hồ nát, nhưng gà ăn phải dây thun khi vào dều, nhiệt độ nóng làm cao su nở ra, bộ tiêu hoá gà không chịu nổi.

            Muốn con gà có da thịt săn chắc, hằng ngày ông tẩm nghệ, phun rượu toàn thân gà cắt bỏ mồng và tách, đầu ức nhổ bỏ lông để lộ phần da đỏ, các thứ lông cánh, đuôi, chân, cổ… được cắt tỉa cẩn thận. (giống gà nhỏ không cần cắt mồng hay tách)  Chân gà thường thoa xức với rượu thuốc ngâm để tẩm cho da gà dày hơn, cựa thường đâm không thủng. Ông thương gà c̣n hơn những đứa cháu nghịch như tôi. Câu ngạn ngữ "Gà tại nó, chó tại ta " có nghiă là gà trước hết phải là gà giống, rồi mới đến kết quả công rèn luyện. Hoặc "chó giống cha, gà giống mẹ" ... giống gà  các vùng xa xôi như Cao Lănh, Bà Điểm, Bà Rịa, Nam Vang, nhiều người ưa thích nổi tiếng đá hay, ông đều t́m giống để nuôi

            Thời xưa chưa có đồng hồ, các trận đấu được đánh dấu bằng một cây nhang hay một cái chén đồng có lổ nhỏ ở đáy để nổi trên hồ nước nhỏ, bên cạnh một cái chuông nhỏ để gơ một tiếng báo động hết một hiệp đấu. Nước vào đầy chén chiềm xuống tính một hiệp đấu, đôi khi cả buổi mà vẫn chưa phân thắng bại (mỗi trận được tính làm 10 hồ - hiệp đấu, mỗi hồ 15 phút), cặp gà vẫn chưa phân thắng bại, tạm nghỉ khán giả tản ra ngồi uống nước. Trong lúc ngưng trận đấu để gà nghỉ dưỡng sức, người chuyên môn thân tín của mỗi bên, hút nước nhờn trong cổ gà ra, lấy nước vổ 2 bên đầu gà, rửa hút máu các vết thương cho gà tỉnh táo, xoa bóp nhẹ ở chân và dùi gà. Người cá độ chờ đợi ai sẽ là người chọn đúng gà thắng độ ? Tiếng reo ḥ của khán giả đứng quanh trường gà, trong lúc hai con gà say tiết chiến đấu ngoan cường và say đ̣n, có con tuy sức yếu nhưng không bỏ cuộc đấu chui vào cánh đối phương, chờ cơ hội sơ hở để trả đ̣n cho đến khi kiệt sức bất tỉnh khuỵu xuống. Những con gà đá nhốt trong các giỏ bội lớn có người nhà trông coi, sợ người khác bỏ 1 hột lúa ngâm ”mă tiền“ có chất Ancoloit gà ăn th́ chết ngay, Khi giao đấu dưới các cánh gà phải kiểm soát cẩn thận có bôi thuốc mê không ? Nếu vui chơi văn nghệ gọi là “xổ gà“ các trận đấu gà trên một khoảng sân trống hay sau vườn cỏ non, cựa gà phải buộc lại bằng vải tránh gây thương tích giết nhau khi giao đấu, ở các trường gà chuyên môn th́ khác, nhà có mái, nền là h́nh bầu dục sâu khoảng 0,3 m đường kính 3 hay 4m. Chung quanh người đứng xem (tuỳ theo từng nơi tổ chức) . Nhiều người ghiền đá gà cá độ, tán gia bại sản  như ở Phi Luật Tân chính phủ  Phi ra lệnh cấm đá gà

             

            Gà trống lông, đa màu sặc sỡ luôn hội tụ đủ 5 yếu tố, phẩm chất cao quư, tuyệt vời như một trang dũng tướng, hoặc một đấng nam nhi. Tức là có đủ cả trí-vũ-dũng-uy-nhân không thua ǵ đặc tính vốn có ở con người. Những yếu tố căn bản ấy được biểu lộ khi đang đứng, đang đi, đang chiến đấu với địch thủ. v́ gà có nhân, nghĩa mỗi khi t́m được mồi thường kêu cúc cúc gọi nhau lại cùng ăn, không ăn một ḿnh. Gà trống có 2 trứng dái ở bên trong, tiếp xúc với nhiều gà mái  sau khi đạp mái thường vổ cánh và gáy rất thỏa mái. Nếu có gà trống nào lạ tới sẽ bị tấn công ngay, gà trống về khả năng sinh lư đứng sau Dê đực. Gà trống thích đạp mái nên cơ thể cao to nhưng gầy ốm. Thịt gà trống muốn ăn ngon phải thiến, sau khi thiến th́ nó lo ăn nên rất mập. Gà mái không có gà trống đạp mái vẫn đẻ trứng (không có trống th́ trứng ấp không nở con). C̣n có loại gà đẻ “rứng vàng“ của các ngân hàng trước 30.4.1975, nhưng sau đó kẻ khóc ngựi cười v́ trứng vàng bị mất hết .

 

             Các sư phụ trong nghành vơ thuật B́nh Định đă xem thế đá, né đ̣n, cách tiến thủ của gà mà sáng tạo ra bài “kê quyền”. Cũng giống như nh́n khỉ đùa với hổ mà  có bài “hầu quyền”, nh́n rắn và chuột đấu với nhau cho ra bài “xà quyền”...  

 

Gà trong thi ca

    

            Gà gần với đời sống, ở thôn quê nhà nào cũng nuôi gà để lấy trứng ăn thịt, chỉ có gà tây ở Việt Nam hơi hiếm, ít người thích ăn thịt sợ phong ngứa và thịt không ngon, nuôi gà tây khó hơn v́ loại gà nầy rất dữ có thể tấn công đá, mổ lại chó mèo và trẻ em, những gia đ́nh người Pháp sống làm việc ở Việt Nam họ thương nuôi loại gà tây .Về đời sống dân gian người ta thường ví von những cặp vợ chồng không xứng đôi vừa lứa.

 

                                        Gà vườn hay c̣n gọi là “gà đi bộ”

 

                        Gà tơ xào với mướp già

                        Vợ hai mươi mốt, chồng đà sáu mươi

                        Gà già khéo ướp lại tơ

                        Nạ ḍng trang điểm gái tơ mất chồng

 

            Các thức ăn điệu nghệ người miền Bắc thường cần phải có lá chanh, hành hay riềng để hợp với khẩu vị:

 

                        Con gà cục tác lá chanh

                        Con lợn ủn ỉnh mua hành cho tôi

                        Con chó khóc đứng khóc ngồi

                        Mẹ ơi đi chợ mua tôi đồng riềng

 

            Cố đô Huế với cảnh u tịch trang nghiêm, nhiều Chùa, Đ́nh Miếu, Lăng tẩm nhưng du khách thường đến thăm chùa Thiên Mụ, khung cảnh hữu t́nh. Tháp chùa  nghiêng ḿnh trên ḍng nước trong xanh, không gian yên lặng, những tiếng chuông chiều ngân vang, buổi sáng tinh sương nghe tiếng gà gáy từ làng Thọ Xương gọi người thức dậy cho một ngày mới, theo tin đồn trước 1975 người nào đó dịch  canh gà trong thi ca là “chicken soup” ! 

 

                        Gió đưa cành trúc là đà

                        Tiếng chuông Thiên Mụ canh gà Thọ Xương

 

            Nói đến một giai đoạn lịch sử với tiếng gà gáy hàng ngày vẫn trôi qua buồn thảm. Kinh đô c̣n đó nhưng chủ quyền quốc gia mất dần vào tay thực dân Pháp :  

 

                        Bến chợ Đông ba, tiếng gà eo-óc

                        Bến chùa Thọ Lộc, tiếng trống sang canh

                        Giữa sông Hương giợn sóng khuynh thành

                        Đêm khuya một chiếc thuyền mành ngửa nghiêng

                                                                       

            Hoặc trong hoàn cảnh gia đ́nh :

 

                        Trách con gà gáy vô t́nh

                        Chưa vui sum họp, đă đành chia phôi

                        Trách gà vội gáy tàn canh

                        Không lâu tí nữa, cho t́nh thở than

 

                        Lao xao gà gáy rạng ngày

                        Vai vác cái cày, tay dắt con trâu.

                        Bước chân xuống cánh đồng sâu

                        Mắt nhắm mắt mở đuổi trâu đi cày.

                        Ai ơi! bưng bát cơm đầy

                        Nhớ công hôm sớm cấy cày cho chăng

                                                           

            Trong thi ca cũng nhắc đến t́nh yêu không đến với con người bằng địạ vị, vật chất, nhưng đến với nhau bằng giao cảm, với sự rung động con tim một siêu tần số tâm hồn, nếu khong có sư giao cảm th́ không bao giờ có t́nh yêu, nên đă có trường hợp:

 

                        Ông nói gà bà nói vịt

 

            V́ nhận thức tính chất giao cảm giữa tâm hồn và cảnh vật, đuôi gà cũng đă gợi được một phần luyến ái hay mượn gà để tỏ t́nh:

 

                        Một thương tóc bỏ đuôi gà

                        Hai thương ăn nói mặn mà có duyên

                        Ba thương má lún đồng tiền

                        Bốn thương răng nhánh, hạt huyền kém thua

 

                        Thương em anh để trong ḷng

                        Việc quan anh cứ phép công anh làm

                        Thương em không dám vô nhà

                        Đi qua đi lại hỏi có gà bán không

 

            Mái tóc đẹp thước tha, duyên dáng nên người xưa từng bới tóc theo kiểu đẹp riêng, như ngày nay các bà uốn, chải tóc nhiều kiểu cho phù hợp với khuôn trăng đầy đặng. Có người chọn tóc đuôi gà mày lá liễu, không kém phần hấp dẫn tạo thành duyên nợ, v́ cái đuôi gà ấy mà phải xin địa chỉ cô nàng chăng ?

 

                        Cô kia bới tóc đuôi gà

                        Nắm đuôi cô lại, hỏi nhà cô đâu

 

            Sinh hoạt gia đ́nh, xă hội nếu không cùng chung sống trong yêu thương, ḥa b́nh, mà ḷng người cứ mang măi hận thù, đời thêm khổ đau vết thương không bao giờ hàn gắn lại được:

 

                        Khôn ngoan đá đáp người ngoài

                        Gà cùng một mẹ, chớ hoài đá nhau

                        Gà què ăn quẩn cối xay

                        Hát đi hát lại tối ngày một câu

 

            Thời xưa chưa có đài dự báo thời tiết nắng mưa thế nào? Nhưng kinh nghiệm sinh tồn, người ta tiên đoán được thời tiết và chú trọng về vấn đề phong thủy:

 

                        Chớp đông nhay nháy, mà gà gáy thi mưa

                        Mùa hè đang nắng, cỏ gà trắng th́ mưa

                        Mồng một lưỡi gà, mồng ba lưỡi liềm

                        Bán gà kiêng ngày gió

                        Bán chó kiêng ngày mưa

                        Nhà giầu mua vải tháng ba

                        Bán gạo tháng tám, nuôi gà tháng năm

                        Chó liền da gà liền xương

                        Chuồng gà hướng đông cái lông chẳng c̣n

 

            Ngày xưa thường có tục cúng tế thần linh, ông Thần Hoàng phải mời thầy cúng sao giải hạn, cầu mong tai qua nạn khỏi, nên thường nuôi gà để cúng và trả công cho thầy.

                                   

                        Chập chập rồi lại cheng cheng

                        Con gà trống thiến để riêng cho thầy

                        Chập chập thôi lại cḥng chong

                        Có con gà sống cũng mang biếu thầy

 

            Ngoài vấn đề giao tế hai bên sui gia, gà heo thường làm lễ vật, bên đàn trai  biếu xén đàn gái gọi là “thăm sui“, không đầu gà th́ má thịt lợn (heo). Gia đ́nh  sinh nhiều con trai ngày xưa hàng năm phải tốn kém gà heo, nên con gái nói với mẹ:

 

                        Mẹ ơi sinh trai làm chi

                        Đầu gà má lợn đem đi cho người.

                        Mẹ sinh con gái như tôi,

                        Đầu gà má lợn mẹ ngồi mẹ ăn!

 

            Ngoài xă hội đàn ông là cột trụ trong gia đ́nh, nhưng trong gia đ́nh không có đàn bà thi không được:

 

                        Không đàn bà th́ gà bươi bếp

                        Chủ vắng nhà gà mọc đuôi tôm

 

            Hoặc nói lên sự hy sinh của  người vợ lính chiến:

 

                        Anh đi tay súng tay cày

                        Em nuôi gà vịt, trông bầy con thơ

 

              Đầu năm “khách đến nhà, không gà th́ vịt“, bên quê nhà phải làm thịt gà hay vịt đăi khách, c̣n chúng ta ở hải ngoại đơn giản, gà vịt mua ở siêu thị người ta làm sẵn không lo chuyện “bắt nước ví gà“ hay “cắt cổ gà không nại dao phay“. Nói về việc gởi bài cho các báo nhờ có Computer, viết theo font Unicode nên không bị độc giả chê, “chữ xấu như gà bới“. Chủ bút nhận bài save để đó, không phải bài “lăng xăng như gà mắc đẻ“, nhiều bài của tác giả gởi đến mờ mắt “trông gà hóa cuốc“, những bài gởi đăng “chùa“ không tiền nhuận bút nên không ngại việc kư check trả tiền “bút sa gà chết “.

 

            Độc giả về thăm Việt Nam (1) nhớ ăn “gà đi bộ“, đừng ăn “gà móng đỏ“ hay “gà đi xe gắn máy” như người ta nói “trai thấy gái lạ như quạ thấy gà con“. Về nhà bà xă bắt mạch trị bệnh đau đầu kinh niên th́ phiền cho cả năm. Độc giả có thư hỏi tác giả bài viết bài nầy là ai ? Xin trả lời “ngây ngô như gà mờ, lờ đờ như gà hoàng hôn“. Phóng viên các đài BBC London, Úc Châu, Việt Nam Hải Ngoại phỏng vấn uốn lưỡi bảy lần trước khi trả lời tránh “Gà chết v́ tiếng gáy”.

 

Năm cũ đă qua năm mới đến, gà nhà xin “đừng bôi mặt đá nhau”. Đầu năm nếu quư vị có ai xem bói đoán vận mệnh trong năm mới ra sao ? Tôi xin độc giả hưởng : Phước-Tài-Lộc, công danh tươi sáng như sao Mai, sức khoẻ dồi dào như Hercules, nuôi gà xin nói thêm “bói cho một quẻ trong nhà, chuồng heo ở dưới, chuồng gà ở trên“.          

                                                                                               

                                                Nguyễn Quư Đại (Munich)

                                                e. mail dai.duc@arcor.de

                                                           

(1) Chú thích loại gà nuôi trong vườn ăn bắp lúa hoa lá , không phải gà nuôi theo công nghiệp trong chuồng,  thức ăn biến chế có chất hoá học, nên người Bắc gọi là „gà đi bộ“ C̣n loại „gà móng đỏ“ „ gà đi xe gắn máy“ là các em bán ba, vũ nữ .. ..thời Mỹ sang Việt Nam lại có từ  gà Checken died ..